പ്രസാധകന് അവരുടേതായ കാരണങ്ങളുണ്ടാകാം. എഡിറ്റോറിയൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളോ നിയമപരമായ ആശങ്കകളോ വാണിജ്യപരമായ കണക്കുകൂട്ടലുകളോ അതിന് പിന്നിലുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ഈ സംഭവത്തെ ഇന്ത്യയുടെ ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തി കാണാനാകില്ല. അതേസമയം, പെൻഗ്വിൻ ഇന്ത്യ തന്നെ ഇക്കാര്യത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായ വിശദീകരണം നൽകിയിട്ടുള്ളതിനാൽ, രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദമാണ് പിന്മാറ്റത്തിന് കാരണമെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെട്ട വസ്തുതയായി പറയാനും കഴിയില്ല. എന്നിരുന്നാലും ഈ സംഭവം ഉയർത്തുന്ന രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യങ്ങൾ അവഗണിക്കാനാവാത്തതാണ്.

കഴിഞ്ഞ കുറേ വർഷങ്ങളായി രാജ്യത്തെ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വതന്ത്ര സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് തന്നെ ഗൗരവമായ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നുണ്ട്. ഭരണകൂടവും രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും സമൂഹത്തിലെ വിവിധ മേഖലകളിൽ ചെലുത്തുന്ന സ്വാധീനം വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. മാധ്യമങ്ങൾ മുതൽ വിദ്യാഭ്യാസ-സാംസ്കാരിക സ്ഥാപനങ്ങൾ വരെയുള്ള മേഖലകളിൽ ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സ്വാധീനം ശക്തമായിട്ടുണ്ട്. പ്രസാധനരംഗവും അതിൽനിന്ന് പൂർണമായി പുറത്തല്ല. ഒരു പുസ്തകം എന്ത് പറയുന്നു എന്നതിലുപരി, അത് ആരെക്കുറിച്ചാണ് പറയുന്നത്, ഏത് രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യത്തിലാണ് പുറത്തുവരുന്നത്, അതിന്റെ പേരിൽ എന്തെല്ലാം നിയമപരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം എന്നതെല്ലാം ഇന്ന് പ്രസാധകർ കണക്കിലെടുക്കേണ്ടിവരുന്നു.

ഇതിനൊപ്പം പ്രസാധകരെ അലട്ടുന്ന മറ്റൊരു വലിയ പ്രശ്നമാണ് നിയമക്കുരുക്ക്. ഇന്ത്യയിൽ ഒരു പുസ്തകം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചതിന് പിന്നാലെ കേസുകൾ ഉണ്ടാകുന്നത് പുതിയ കാര്യമല്ല. എന്നാൽ കേസുകൾ നേരിടാനുള്ള സാമ്പത്തിക ചെലവും മാനസിക സമ്മർദ്ദവും പ്രസാധകരെ കൂടുതൽ ജാഗ്രതയിലേക്ക് തള്ളിവിടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാഷ്ട്രീയവും മതവും ചരിത്രവും അധികാരവും പോലുള്ള വിഷയങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന പുസ്തകങ്ങളുടെ മാനുസ്ക്രിപ്റ്റുകൾ പ്രസിദ്ധീകരണത്തിന് മുമ്പ് നിയമവിദഗ്ധരെക്കൊണ്ട് പരിശോധിപ്പിക്കുന്നത് സാധാരണ നടപടിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. നിയമോപദേശത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എഴുത്തുകാരോട് ഭാഗങ്ങൾ തിരുത്താനോ ഒഴിവാക്കാനോ ആവശ്യപ്പെടുന്നതും പതിവാണ്. ഒരു പുസ്തകം വിൽക്കുന്നതിലൂടെ ലഭിക്കാവുന്ന ലാഭത്തേക്കാൾ കൂടുതലാകാം അതിന്റെ പേരിൽ പിന്നീട് നടത്തേണ്ട നിയമപോരാട്ടത്തിന്റെ ചെലവ്. ഈ കണക്കുകൂട്ടൽ പ്രസാധകരുടെ തീരുമാനങ്ങളിൽ സ്വാഭാവികമായും ഇടപെടും.

സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ ആത്മകഥയുടെ കാര്യത്തിലും ഇത്തരമൊരു നിയമ-എഡിറ്റോറിയൽ പ്രശ്നം ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടാകാം. പുസ്തകം പുറത്തുവന്നാൽ രാഷ്ട്രീയമായി വിവാദമാകാൻ സാധ്യതയുള്ള കാര്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. അതിനെതിരെ കേസുകൾ ഉണ്ടാകാം. കോടതികളിൽ വർഷങ്ങളോളം പോരാടേണ്ടിവരാം. ഒരു പ്രസാധകനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതൊരു വലിയ സാമ്പത്തിക ബാധ്യതയാണ്. അതുകൊണ്ട് അപകടം ഒഴിവാക്കുക എന്നത് അവരുടെ മുൻഗണനയായിരിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിന്റെ പിന്നിൽ രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദമുണ്ടായിരുന്നോ എന്നത് തെളിയിക്കാതെ അത്തരമൊരു ആരോപണം വസ്തുതയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. പെൻഗ്വിന്റെ വിശദീകരണം കൂടി കണക്കിലെടുത്താണ് സംഭവത്തെ വിലയിരുത്തേണ്ടത്.

എങ്കിലും പ്രശ്നത്തിന്റെ വേരുകൾ മറ്റൊരിടത്താണ്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ ഒരു പ്രമുഖ രാഷ്ട്രീയ നേതാവിന്റെ ആത്മകഥ പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നതുപോലും പ്രസാധകർക്ക് ഇത്രയധികം സൂക്ഷ്മത ആവശ്യപ്പെടുന്ന സാഹചര്യം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി എന്നതാണ് യഥാർഥ ചോദ്യം. അതിന്റെ ഉത്തരമാണ് മാറിയ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയം. ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയും അതിനൊപ്പം രൂപപ്പെട്ട സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ അന്തരീക്ഷവും രാജ്യത്തെ പൊതുജീവിതത്തെ ആഴത്തിൽ മാറ്റിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ സാഹചര്യത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ കോൺഗ്രസിന് പങ്കില്ലെന്ന് പറയാനും കഴിയില്ല. മറിച്ച് സ്വന്തം ചരിത്രത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ കോൺഗ്രസിനും അതിന്റെ നേതൃത്വത്തിനും അസൗകര്യകരമായ പല ചോദ്യങ്ങളും നേരിടേണ്ടിവരും.

രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കാലം മുതൽ കോൺഗ്രസ് സ്വീകരിച്ച ചില രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകളും പിന്നീട് സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള കോൺഗ്രസ് സ്വീകരിച്ച ചില സമീപനങ്ങളും ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന് വളരാനുള്ള അനുകൂല സാഹചര്യം സൃഷ്ടിച്ചുവെന്ന വിമർശനം ഗൗരവത്തോടെ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. മതത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും അതിരുകൾ സംബന്ധിച്ച കോൺഗ്രസിന്റെ പല ഘട്ടങ്ങളിലെയും ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളും വോട്ട് ബാങ്ക് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പേരിലുള്ള വിട്ടുവീഴ്ചകളും ജനാധിപത്യ-മതനിരപേക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന് ദീർഘകാലത്ത് തിരിച്ചടിയായിട്ടുണ്ട്. കോൺഗ്രസിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ദൗർബല്യങ്ങൾ ബി.ജെ.പിയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് അവസരമൊരുക്കിയെന്ന ചരിത്രവായനയും അതുകൊണ്ടുതന്നെ തള്ളിക്കളയാനാവില്ല.

ഇന്ന് അതേ രാഷ്ട്രീയ അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ ഇരയായി സോണിയ ഗാന്ധി തന്നെ മാറുന്നു എന്നതാണ് ഈ സംഭവത്തിലെ വലിയ വൈരുദ്ധ്യം. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വളരാൻ അവസരം ലഭിച്ച രാഷ്ട്രീയ ശക്തി പിന്നീട് അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളുടെ ശബ്ദത്തെയും സ്വാധീനിക്കാവുന്ന നിലയിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സോണിയ ഗാന്ധിയെ വെറും ഇരയായി അവതരിപ്പിച്ച് കഥ അവസാനിപ്പിക്കാനാവില്ല. ആ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ കോൺഗ്രസിന്റെ സ്വന്തം പിഴവുകൾ എന്തായിരുന്നു എന്ന ചോദ്യം കൂടി അതിനൊപ്പം ഉയരണം.

ഇവിടെയാണ് Belonging എന്ന ആത്മകഥയ്ക്ക് മറ്റൊരു പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. അത് സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ വ്യക്തിജീവിതത്തിന്റെ ഓർമ്മക്കുറിപ്പായി മാത്രം വായിക്കപ്പെടേണ്ട പുസ്തകമല്ല. ഇറ്റലിയിൽ ജനിച്ച ഒരു യുവതി ഇന്ത്യയിലെത്തിയതും രാജീവ് ഗാന്ധിയുമായി വിവാഹിതയായതും നെഹ്റു-ഗാന്ധി കുടുംബത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചതും ഇന്ദിര ഗാന്ധിയുടെയും രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെയും വധങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോയതും ഒടുവിൽ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നിന്റെ നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്തതുമെല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ദീർഘ രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിന്റെ സാക്ഷ്യപത്രമാണ് അത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ പുസ്തകത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ ഓർമ്മകൾക്കൊപ്പം ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഓർമ്മയും ഉണ്ടാകും.

ആ ഓർമ്മയിൽ കോൺഗ്രസിന്റെ വിജയങ്ങൾ മാത്രമല്ല, പരാജയങ്ങളും പിഴവുകളും ഉണ്ടാകണം. ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയെക്കുറിച്ചുള്ള ആത്മപരിശോധനയും അതിൽ ഉണ്ടാകണം. കോൺഗ്രസിന് എവിടെയാണ് തെറ്റിയത്, ഏത് ഘട്ടത്തിലാണ് നിർണായകമായ രാഷ്ട്രീയ അവസരങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടത്, മതനിരപേക്ഷ ജനാധിപത്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ എന്തുകൊണ്ട് പരാജയപ്പെട്ടു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള സത്യസന്ധമായ തിരിച്ചറിവാണ് ഇന്നത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ കൂടുതൽ ആവശ്യം.

പെൻഗ്വിൻ പിന്മാറിയാലും പുസ്തകം ഇല്ലാതാകില്ല. ആഗോള പ്രസാധനലോകത്ത് ഒരു പ്രസാധകൻ പിന്മാറിയതുകൊണ്ട് ഒരു പുസ്തകത്തിന്റെ ജീവിതം അവസാനിക്കുന്ന കാലമല്ല ഇത്. മറ്റൊരു പ്രസാധകൻ പുസ്തകം ഏറ്റെടുക്കാം. പുസ്തകം ലോകത്തിന്റെ മറ്റിടങ്ങളിൽ പുറത്തുവരും. ഡിജിറ്റൽ കാലത്ത് ഒരു പുസ്തകത്തെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തിക്കുള്ളിൽ തടഞ്ഞുനിർത്തുക അത്ര എളുപ്പവുമല്ല. അതുകൊണ്ട് ആരാണ് പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നത് എന്നതിനേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ടത് പുസ്തകം എന്താണ് പറയുന്നത് എന്നതാണ്.

എന്നാൽ പെൻഗ്വിൻ പോലൊരു വലിയ പ്രസാധന സ്ഥാപനത്തെപ്പോലും നിയമപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ അപകടങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഇത്രയധികം ജാഗ്രത പുലർത്തേണ്ടിവരുന്ന സാഹചര്യം തന്നെയാണ് നമ്മൾ ഗൗരവമായി കാണേണ്ടത്. ഒരു ജനാധിപത്യ രാജ്യത്ത് പുസ്തകത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തെക്കുറിച്ച് എഴുത്തുകാരനും പ്രസാധകനും തമ്മിൽ എഡിറ്റോറിയൽ വാദപ്രതിവാദങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. പക്ഷേ ഒരു പുസ്തകം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചാൽ എന്തൊക്കെ രാഷ്ട്രീയവും നിയമപരവുമായ തിരിച്ചടികൾ ഉണ്ടാകുമെന്ന ഭയമാണ് തീരുമാനങ്ങളെ നിർണയിക്കുന്നതെങ്കിൽ, അത് പ്രസാധന സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല മറിച്ച് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യമാണ്.

അതുകൊണ്ട് സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ ആത്മകഥ പുറത്തുവരുന്നതാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം. ആരാണ് പിന്മാറിയതെന്നതിൽ കുടുങ്ങാതെ, പുസ്തകം പറയുന്ന കാര്യങ്ങളെ തുറന്ന മനസ്സോടെ ചർച്ച ചെയ്യുകയാണ് വേണ്ടത്. കോൺഗ്രസിന്റെ പിഴവുകളുണ്ടെങ്കിൽ അവ തുറന്നുപറയട്ടെ. ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ കോൺഗ്രസിനുണ്ടായ പങ്കുണ്ടെങ്കിൽ അതും രേഖപ്പെടുത്തട്ടെ. സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ പരാജയങ്ങളെ സമ്മതിക്കുന്ന ധൈര്യം ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന് ദൗർബല്യമല്ല തിരിച്ചുവരവിനുള്ള ആദ്യ ഉപാധിയാണ്.

പെൻഗ്വിൻ പിന്മാറിയതുകൊണ്ട് ചരിത്രം പിന്മാറുന്നില്ല. പുസ്തകങ്ങൾ വഴിമാറിയേക്കാം, പ്രസാധകർ മാറിയേക്കാം, പക്ഷേ ഓർമ്മകളെയും ചോദ്യങ്ങളെയും എന്നും തടഞ്ഞുനിർത്താനാവില്ല. Belonging ഒടുവിൽ ഇന്ത്യയിലും വായിക്കപ്പെടും. അതിനുശേഷം അതിനെക്കുറിച്ച് വാദിക്കാം, വിമർശിക്കാം, തള്ളിക്കളയാം. പക്ഷേ പുസ്തകം പുറത്തുവരുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ അതിന്റെ ശബ്ദത്തെ പേടിക്കുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകരുത്. അതാണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ട ജനാധിപത്യ സ്വാതന്ത്ര്യം.